· Prof. Dr. Yücel Erol
Eş-dost kayırmacılığı çalışanın iş tatminini nasıl etkiler?
Amasya'da 418 çalışanla yapılan bir araştırmaya göre kayırmacılık algısı iş tatminini düşürüyor; etkinin bir kısmı adalet algısı üzerinden geçiyor.
İşletme sahibinin sorusu
Bir tanıdığın oğlunu işe almak, eski bir arkadaşa daha iyi vardiya vermek ya da terfide “bizden biri” olana öncelik tanımak küçük kararlar gibi görünebilir. Ama bu kararları diğer çalışanlar da görür. Yöneticinin eş, dost ve arkadaşlarını liyakate bakmadan kayırmasına kronizm denir. Soru şudur: Çalışanlar işyerinde böyle bir kayırmacılık algıladığında, işlerinden duydukları memnuniyet ne olur?
Yücel Erol ve Emine Başak Savaş’ın 2020’de Business and Management Studies: An International Journal dergisinde yayımlanan çalışması bu soruyu inceliyor. Çalışma bir adım daha ileri gidiyor ve kayırmacılığın iş tatminine etkisinin ne kadarının “burada adil davranılmıyor” duygusu üzerinden geçtiğini ölçüyor.
Araştırma ne yaptı?
Çalışmanın dayanağı Adams’ın Eşitlik Teorisi’dir: Çalışan, emeğinin karşılığını başkalarınınkiyle karşılaştırır ve adil bir iş ortamı iş tatmininin temel koşullarından biridir.
Araştırmanın evreni, Amasya ili ve ilçelerindeki kamu kurumlarında çalışanlar ile elliden fazla çalışanı olan özel işletmelerin çalışanlarıdır. Kolayda örnekleme yoluyla 600 anket dağıtılmış, kullanılabilir 418 anket analiz edilmiştir. Katılımcıların yüzde 71’i kamuda, yüzde 29’u özel sektörde çalışmaktadır. Veriler 2017’nin Nisan, Mayıs ve Haziran aylarında toplanmıştır.
Ankette üç ölçek kullanılmıştır: kronizm algısı, iş tatmini (işin niteliği, yönetim, çalışma koşulları ve sosyal ilişkiler boyutlarıyla) ve örgütsel adalet (uygulamaya ilişkin adalet ve dağıtım adaleti boyutlarıyla). Burada dağıtım adaleti, ücret, iş yükü ve ödül gibi kazanımların adil paylaştırılması; uygulamaya ilişkin adalet ise kararların nasıl alındığı ve çalışana nasıl davranıldığıdır. İlişkiler korelasyon ve regresyon analizleriyle, aracılık etkisi hiyerarşik regresyon ve Sobel testiyle sınanmıştır.
Ne buldu?
Araştırmanın bütün hipotezleri desteklenmiştir:
- Kayırmacılık algısı iş tatminini düşürüyor. Çalışanların kronizm algısı arttıkça iş tatmini azalmaktadır. Bu olumsuz etki iş tatmininin dört boyutunun hepsinde görülmüş, en güçlü biçimde yönetimle ilgili boyutta ortaya çıkmıştır.
- Kayırmacılık algısı adalet algısını düşürüyor. Kronizm algısı arttıkça çalışanlar örgütü daha az adil buluyor. Bu etki, uygulamaya ilişkin adalette dağıtım adaletine göre daha belirgindir.
- Adalet algısı iş tatminini artırıyor. Çalışanlar örgütü adil buldukça işlerinden daha fazla memnun oluyor.
- Adalet, aradaki yolun bir kısmı. Adalet algısı analize eklendiğinde kayırmacılığın iş tatmini üzerindeki etkisi azalmış, fakat ortadan kalkmamıştır. Yani örgütsel adalet bu ilişkide kısmi aracı rolündedir. Kayırmacılık iş tatminini hem adalet duygusunu zedeleyerek hem de başka yollarla etkiliyor olabilir. Yazarlar bu diğer yollara örnek olarak mobbing ve örgütsel çatışmayı gösteriyor.
Yazarlar, bulgularının Türkiye’de yapılan benzer çalışmalarla örtüştüğünü belirtiyor. Literatürde kronizm ile iş tatmini arasında olumlu ilişki bulan iki çalışmanın da bulunduğunu, bunların Pakistan’da yapıldığını ve o çalışmaların yazarlarının bu sonucu kayırmacılığın toplumda kabul görmesine bağladığını aktarıyorlar. Bu, kayırmacılığın etkisinin kültürel bağlama göre değişebileceğini hatırlatıyor.
Bir yönetici bundan ne çıkarabilir?
Çalışma, kayırmacılığın yalnızca etik bir mesele olmadığını, çalışanın işine bağlılığını ilgilendiren bir yönetim konusu olduğunu gösteriyor. Yazarların özel sektör için önerileri şöyle özetlenebilir:
- İşe alma, terfi, ödül ve performans değerlendirmeyi yazılı ölçütlere bağlayın. Makale, bu kararların objektif, kurumsal ilkelere göre ve liyakate önem verilerek alınmasını öneriyor.
- Kararların nasıl alındığını görünür kılın. Bulgularda kayırmacılığın en çok zedelediği alan, uygulamaya ilişkin adalet algısıdır. Kararın gerekçesini açıklamak bu algıyı doğrudan ilgilendirir.
- Çalışanın sesini duyabileceğiniz bir kanal açın. Yazarlar daha katılımcı ve şeffaf bir yönetim anlayışını ve kayırmacılığın baskı hissedilmeden bildirilebileceği kanallar kurulmasını öneriyor.
- Yöneticileri ve çalışanları bilgilendirin. Kayırmacılık, adalet ve etik değerler üzerine eğitimler öneriler arasında yer alıyor.
Küçük bir hizmet işletmesinde herkes birbirini tanır ve kayırmacılık algısı çabuk yayılabilir. Bu nedenle ölçütleri önceden koymak, sonradan açıklama yapmaktan daha kolaydır. Bu son cümle çalışmanın bulgusu değil, bulgulardan çıkarılabilecek bir yorumdur.
Çalışmanın sınırları
Yazarlar sınırlılıkları açıkça belirtiyor: Örneklem yalnızca Amasya ili ve ilçelerini kapsıyor, katılımcılar kolayda örnekleme ile seçilmiş ve kronizm hassas bir konu olduğu için katılımcıların ifadelere tam objektif yanıt veremeyebileceği düşünülüyor. Katılımcıların büyük çoğunluğu kamu çalışanı olduğundan, sonuçların küçük özel işletmelere ne ölçüde aktarılabileceği ayrıca düşünülmelidir. Veriler tek bir zamanda toplanan anket yanıtlarına dayanır ve algıları ölçer. Çalışma kayırmacılığın yalnızca kronizm türünü ele alıyor; nepotizm (akraba kayırmacılığı) gibi diğer türler kapsam dışındadır.
Çalışmanın tamamını Business and Management Studies: An International Journal’da okuyabilirsiniz.