· Prof. Dr. Yücel Erol
KOBİ'lerde performansı hangi sorunlar etkiliyor?
Tokat'taki imalatçı KOBİ'lerde yapılan bir araştırma, yönetim, üretim ve denetimdeki hangi sorunların işletme performansıyla bağlantılı olduğunu inceliyor.
İşletme sahibinin sorusu
Küçük ve orta büyüklükteki bir işletmenin sahibi her gün pek çok sorunla uğraşır: hammadde pahalanır, kredi bulmak zorlaşır, satış elemanı istenen sonucu getirmez, işler yazılı değil sözlü yürür. Hepsi aynı anda önemli görünür. Oysa zaman ve para sınırlıdır. Asıl soru şudur: Bu sorunlardan hangileri işletmenin genel başarısıyla gerçekten bağlantılı?
Yücel Erol ve Mevlüde Başaran’ın 2020’de IBAD Sosyal Bilimler Dergisi’nde yayımlanan çalışması bu soruyu Tokat’taki KOBİ’ler üzerinden ele alıyor.
Araştırma ne yaptı?
Araştırmanın kapsamı, KOSGEB Tokat İl Müdürlüğü veri tabanına kayıtlı, 10 ve daha fazla çalışanı olan, imalat sanayinde faaliyet gösteren 95 işletmedir. Örneklem seçilmemiş, 95 işletmenin tamamına anket gönderilmiş ve 67 işletmeden (yaklaşık yüzde 70) yanıt alınmıştır. Yanıt verenlerin bir kısmı işletme sahibi ya da ortağı, çoğu ise yönetici konumundadır. İşletmelerin yarısından biraz fazlası aile işletmesidir.
Anket, işletme fonksiyonlarını tek tek ele alıyor: yönetim (planlama, organizasyon, yöneltme, koordinasyon, denetim), pazarlama, üretim ve finans. Her alandaki sorunların, işletmenin kendi değerlendirdiği genel performans ve başarı düzeyiyle ilişkisi regresyon analiziyle, yanıtların kişinin işletmedeki konumuna göre değişip değişmediği ise ki-kare testiyle incelenmiştir.
Ne buldu?
Planlama konusunda işletmelerin yüzde 95,5’i planlama yaptığını belirtmiştir. Planlamayı işletmelerin yaklaşık üçte birinde işletme sahibi, yarıya yakınında üst yönetim yapmaktadır; ayrı bir planlama birimi olan işletmelerin oranı yüzde 14’tür.
Sorunların varlığı konusunda tablo geniştir. İşletmeler planlamada ekonomik ve siyasal koşulları ve uzman eksikliğini, organizasyonda aileden olmayan yöneticilerin yetkisinin sınırlı kalmasını, yöneltmede emirlerin sözlü verilmesini belirtmiştir. Pazarlamada yoğun rekabet, fiyat istikrarsızlığı, pazar bulma güçlüğü ve markalaşma; üretimde hammadde, eski teknoloji, kalite ve teslimat; finansta ise kredi bulma, alacak tahsili ve sermaye yetersizliği öne çıkan sorunlardır. Koordinasyonda genel olarak bir sorun görülmemiştir.
Performansla bağlantıya gelince sonuçlar daha seçicidir. Regresyon analizlerinde istatistiksel olarak anlamlı çıkan üç alan vardır:
- Organizasyon: İşletmede açık ve net hazırlanmış iş tanımlarının bulunması, genel performansla anlamlı ve olumlu biçimde ilişkilidir.
- Denetim: Denetimde yazılı belgelerin, istatistiklerin, raporların ve analizlerin dikkate alınması arttıkça genel performans da anlamlı düzeyde artmaktadır.
- Üretim: Hammadde maliyetlerinin yüksek olması performansla olumsuz yönde ilişkilidir. Kapasite kullanımıyla ilgili sorunlar da anlamlı çıkmıştır; ancak tablodaki katsayının yönü artı olduğu için bu bulguyu “kapasite sorunu performansı düşürür” diye okumak doğru olmaz.
Yöneltme, koordinasyon, pazarlama ve finans alanlarındaki sorunlar için kurulan modeller ise genel performans üzerinde anlamlı bir etki göstermemiştir. Ki-kare analizlerinde performansla ilgili ifadelerin önemi ile yanıt verenin işletmedeki konumu arasında da anlamlı bir ilişki bulunmamıştır.
Bir yönetici bundan ne çıkarabilir?
Bulgular, performansla bağlantısı en net görülen noktaların pahalı yatırımlar değil, düzen ve kayıt olduğunu düşündürüyor.
- Kimin ne yaptığını yazıya dökün. Açık iş tanımları, bu araştırmada performansla ilişkisi anlamlı çıkan az sayıdaki unsurdan biridir. Yazarlar ayrıca kimden emir alınıp kime verileceğinin sözlü değil yazılı belirlenmesini, böylece yöneticinin olmadığı günlerde işlerin aksamamasını öneriyor.
- Denetimi kişisel yoruma bırakmayın. Kararları rapora, kayda ve sayıya dayandırmak, performansla anlamlı ilişkisi görülen ikinci unsurdur.
- Hammadde maliyetini yakından izleyin. Üretim tarafında performansla olumsuz ilişkisi net çıkan sorun budur. Yazarlar, tedarikçilerle sürekli iletişimi ve işletmenin yapısına uygun stok yöntemini öneriyor.
- Aile işletmesinde yetkiyi paylaşmayı düşünün. Makale, yönetimi profesyonel yöneticilere devretmekten kaçınılmamasını ve aileden olmayan yöneticilerin yetkisinin sınırlı tutulmamasını öneriyor. Bu bir öneridir; bu maddenin performansa etkisi analizde ayrıca anlamlı çıkmamıştır.
Çalışmanın sınırları
Araştırma, Tokat’taki KOSGEB’e kayıtlı imalatçı KOBİ’lerle ve 67 işletmeyle sınırlı bölgesel bir çalışmadır. Yazarlar da farklı il ve bölgelerde benzer sonuçların beklenmemesi gerektiğini belirtiyor. Performans, işletmelerin kendi değerlendirmesine dayanan anket yanıtlarıyla ölçülmüştür. Kesitsel bir anket olduğu için bulgular neden-sonuç ilişkisini kesin olarak kanıtlamaz, ilişkiyi gösterir. Makalenin sonuç bölümü finans sorunlarını da önemli sorunlar arasında sayar; ancak regresyon analizinde finans sorunlarının genel performans üzerinde anlamlı etkisi bulunmamıştır. Son olarak çalışma imalat işletmeleri üzerinedir; hizmet işletmelerine aktarılırken bu fark akılda tutulmalıdır.
Çalışmanın tamamını IBAD Sosyal Bilimler Dergisi’nde okuyabilirsiniz.